Sunday, 30 July 2017

बांध

बांध हा फुटण्यास थोडा समय आहे
आणि मागे जीवनाचा प्रलय आहे

बोलणे खोटे तुझे हे जाणतो मी
चेहरे मज वाचण्याची सवय आहे

सांग आता मी खरे बोलू कुणाशी
झूठ येथे बोलण्याला अभय आहे

'शहर हे बदलून टाकू' ते म्हणाले
बोललो त्यांना 'जुना हा विषय आहे'

मांडतो शब्दांत मी दुःखे जगाची
भोवती माझ्या सुरांचे वलय आहे

- कुमार जावडेकर

Friday, 2 June 2017

वेगळा

जीवनाचा नूर आहे वेगळा
ताल, लय अन सूर आहे वेगळा

वेगळी पत्रातली भाषा तुझी
अंतरी मजकूर आहे वेगळा

सागराची रोज भरती पाहिली
आसवांचा पूर आहे वेगळा

प्रेम केले, भोगली मीही सजा
कायदा मंजूर आहे वेगळा

मूक अत्याचार सारे सोसती
कोण येथे शूर आहे वेगळा

धावणाऱ्या माणसांचे शहर हे
गाव माझा दूर आहे वेगळा

- कुमार जावडेकर 

Thursday, 22 September 2016

शरयूकाठचा चक्कीवाला

(चार्ल्स मॅकके यांच्या 'मिलर ऑफ द डी' या कवितेचा स्वैर अनुवाद):
(संदर्भ : दुवा क्र. १)

एक रांगडा चक्कीवाला शरयूकाठी राहत होता
श्रमता झिजता आनंदाचे सुनीत स्वच्छंद गात होता

अर्थ तयाच्या गाण्याचाही होता इतका सोपा, सुंदर -
"मला न मत्सर कोणाचाही, कुणा न वाटे माझा मत्सर! "

"असत्य मित्रा, तुझे बोलणे!" राजा दशरथ त्याला वदला
"तुझ्या निरागस हृदयाइतके हृदय लाभले नाही मजला"

"सांग मला पण येते कोठुन गीत सुखाचे तुझिया ओठी?
राजा असुनी सदैव असते दुःखच मोठे माझ्यापाठी! "

चक्कीवाला हसला थोडे आणि म्हणाला झटकुन टोपी
"कर्ज न चिंता, ओझे कुठले कधी न माझे अंतर व्यापी! "

"बायको-मुले, मित्र मंडळी यांत साठले माझे जीवन
जिच्यामुळे हे चाले गाडे, त्या शरयूला करतो वंदन! "

"वा! मित्रा वा! सुखी राहा तू" राजाने प्रेमाने म्हटले,
"मात्र तुझ्या या गीताचे बघ शब्द जरासे इतके चुकले... "

"म्हणू नको रे पुन्हा कधी तू तुझा न वाटे कोणा मत्सर
तुझ्या फाटक्या टोपीपुढती गमे मुकुटही मजला लक्तर! "

"तुझ्यासारखी प्रजा खरी ह्या राज्याचे बघ आहे भूषण
वाटे इतक्या सौख्यासाठी तुला करावे राज्यच अर्पण! "

- कुमार जावडेकर

Saturday, 20 August 2016

(नदीम-) श्रवणभक्ती


आम्ही नदीम-श्रवणच्या संगीताचा बारकाईनं अभ्यास केला आहे.

... अर्थात त्याचा 'फार काही न' अभ्यास केला तर अधिक चांगलं होईल असं आमच्या ज्येष्ठ बंधूंचं मत आहे!

साधी गोष्ट आहे. आमच्या आई-वडिलांचा काळ शंकर-जयकिशनचा; तर बंधूंचा काळ आर. डी. बर्मनचा;  अन् आमच्यावर वेळ आली नदीम-श्रवण ऐकण्याची. ('काळ आला होता, पण वेळ आली नव्हती' असं यावर आमचे बंधू म्हणतील असा आमचा तर्क आहे. आमचं त्यावर 'काळ काही सांगून येत नाही' असं उत्तर तयार आहे.)

पण प्रत्येक काळ वेगळा असतो. आमचे आई-वडील शंकर- जयकिशनच्या रेकॉर्डस ग्रामोफोनवर लावायचे. ज्ये. बंधूंच्या काळात घरात रेकॉर्ड-प्लेअर आला. मग त्यावर आमचे बंधू आर. डी. च्या एल. पी. ज लावायला लागले. त्यांना एल. पी. पसंत नव्हते. आम्ही 'एल. पी. लावूया का', 'एल. पी. लावूया का' असं हट्टानं म्हटलं तरी ते हटकून आर. डी. लावायचे. म्हणजे, आम्ही 'सावन का महिना' लावूया म्हणून शोर करायला लागलो की ते 'मेरे नैना सावन भादो' लावून आमच्या डोळ्यांत पाणी आणवायचे.

वास्तविक, 'नदीम-श्रवण यांनी शंकर-जयकिशन किंवा आर. डी. यांचीच परंपरा पुढे चालवली' असं वाक्य सुरुवातीला टाकून एक वाद आपण सुरू करायला हरकत नसावी. तसा नव्वदीत 'परंपरा' नावाचा एक चित्रपटही आला होता; पण त्याचं संगीत शिव-हरी यांचं होतं. त्यानंतर त्यांनी (अनुक्रमे) 'शिव शिव' आणि 'हरी हरी' करत 'आधी रात को' चित्रपट-संगीत-सन्यास घेतला. आपणच पूर्वी संगीतबद्ध केलेल्या 'देखा एक ख्वाब तो ये सिलसिले हुए' या गीताची प्रचीती त्यांना जवळ-जवळ वीस वर्षांनी आली! याचं श्रेय नदीम-श्रवण यांना प्रामुख्यानं द्यायला हवं.

'शंकर- जयकिशन यांचं संगीत, नेहरूंची भाषणं आणि रेशनचं किडकं धान्य यावर आमचं बालपण गेलं', असं एकदा शिरीष कणेकरांनी म्हटलंहोतं. त्यावर 'तुमचा शंकर-जयकिशनवरचा आकस यातून दिसून येतो', अशी  कुणीतरी टीका केली. त्याला कणेकरांनी असं उत्तर दिलं की 'आमचं सगळं बालपण वाईटच गेलं असं का तुम्हांला वाटतं? '

आमचं बालपण 'नदीम-श्रवणचं संगीत, ठाकऱ्यांची भाषणं आणि हॉस्टेलचं जेवण (याला विशेषण सापडत नाहीये)' यांवर गेलं. ठाकऱ्यांनी 'आम्हांला नथुरामाचा अभिमान आहे' असं आपलं 'ट्रंप'-कार्ड भाषण करून अजून एक निवडणूक शिवसेनेला हरवून दिली होती, तोच हा काळ!

पण परंपरा कुठली? शंकर-जयकिशन आणि आर. डी. यांनी इतर भाषांमधलं संगीत भारतात आणलं (त्याला नक्कल म्हणू नका नाहीतर जुने आणि त्यापेक्षा जाणते लोक आमची पंचाईत करतील). 'कौन हे जो सपनों में' हे गाणं आलं म्हणून आम्हांला एल्विस प्रिस्टली कळला. आर. डीं. च्या 'मिल गया हम को साथी' या गाण्यामुळे 'आब्बा'चं सुगम संगीत आमच्यापर्यंत आलं. (आता हे आम्हांला तेव्हा माहिती नव्हतं हा काय आमचा दोष? ) नदीम-श्रवण यांनीही 'बॅचलर बॉय'चं 'ओ मेरे सपनों के सौदागर' करून आपला सौदा खरा केला आणि आपलं संगीत कसं अगदी पारंपरिक आहे हे सिद्ध केलं!

असो. हा असली-नकली वाद बॉलिवूडच्या बाबतीत दूरच ठेवायला हवा. संगीतकाराची प्रतिभा एकदा समजून घेतली आणि हा म्हणजे महानच हे शिक्कामोर्तब केलं की बाकी गाणी 'रतीब घालण्यासाठी असं करावं लागतं' या स्पष्टीकरणात दडपता येतात. आमच्या बारकाईच्या अभ्यासाचा हाच मुख्य विषय आहे.

'आशिकी' या पहिल्याच गाजलेल्या चित्रपटावरून आम्हांला त्यांच्या क्षमतेचा अंदाज आला. (त्या आधी ते अकरा वर्षं कार्यरत होते हे नंतर कळलं.... 'त्यांनी तेच कार्य का नाही चालू ठेवलं? ' असा आमच्या बंधूंचा प्रश्न आहे. ) त्या चित्रपटातली सगळीच गाणी आम्हांला आवडली आणि अपेक्षा अतिशय वाढल्या. 'अब तेरे बिन' हे गाणं आम्ही आधी ऐकलं नव्हतं. प्रत्यक्ष चित्रपट बघताना ते प्रथम कानी पडलं. असाच प्रसंग 'बाजीराव-मस्तानी'तली सगळी गाणी ऐकली आहेत असं वाटलं आणि आयत्या वेळी 'मल्हारी' 'याचि देही याचि डोळा' बघावं लागलं तेव्हाही आमच्यावर आला होता.  फरक इतकाच पहिल्यावेळी आम्ही थक्क झालो होतो, तर दुसऱ्या वेळी धक्का बसला होता! पण रात्री चित्रपट बघतानाही त्या अहिर भैरव या सकाळच्या रागातले सूर, अन् गिटार आणि व्हायोलिनचा वापर अंगावर रोमांच आणून गेले होते. ('नुसतं नदीम-श्रवण नाव काढलं की आमच्या अंगावर काटा येतो' हे आमच्या बंधूंच वाक्य उगाचच इथे आम्हांला आठवतंय.) 'सनम तोड दे, ता मुहब्ब्त के वादे' अशी एवढी शब्दांची तोड सोडली तर त्या गाण्याला तोड नाही. (पण तशी ही तोडफोडही परंपरागतच आहे - 'एहसान तेरा हो, गा मुझपर' किंवा 'गम और खुशी में फर्क न महसू, स हो जहां' अशा सुंदर गाण्यांमध्ये रफीसाहेबांनीही सम कशी दाखवून दिली आहे ते पाहा. जाऊ द्या, पुन: आपण दुसऱ्यांशी तुलना करण्याचा मोह टाळू आणि 'वेगळेपणा' शोधू.

'दिल है के मानता नही' हे रात्रीच्या वेळी रात्रीच्याच रागातलं (झिंझोटी) गाणं (चित्रपट यायच्या आधीच) एकदा ऐकलं. त्यातली सुरावट, तिच्यात मूळ रागाच्या चलनापेक्षा (प ध सा रे ग म ग ऐवजी प नि सा रे ग म ग) केलेला परिणामकारक बदल आणि सतारीचे बोल हे खरंच (नदीम-)श्रवणीय वाटले बुवा.

नदीम-श्रवणचा कालखंड इथेच संपला असं म्हणायला आमची हरकत नाही. पण जसं संजय मांजरेकरबद्दल लिहिताना सुरुवातीचा वेस्ट-इंडिज आणि पाकिस्तानविरुद्धचा तंत्रशुद्धपणा संपला की पुढची ओढाताण सांगणं भाग पडतं तसंच काहीसं इथे होईल. पूर्वीचा मांजरेकर कधी दिसेल असंच त्याचा खेळ बघताना सारखं वाटायचं, तसंच नदीम-श्रवणचं झालं. फक्त नदीम-श्रवणची वाटचाल 'कोंफिडंट' होती असं आमच्या एका गुजराथी मित्राचं मत आहे. (गुजराथी लोक खरे संगीतज्ञ! - जयकिशन गुजराथी होता, तसेच कल्याणजी- आनंदजी 'शहा'ही होते आणि अगदी हिमेश रेश... जाऊ द्या, आपण मूळ मुद्द्याकडे वळू.) मांजरेकर जसा प्रत्येक चेंडूवर स्वीप मारू लागला तसंच नदीम-श्रवण प्रत्येक गाण्याला तीच चाल देऊ लागले. (कुमार सानूंनाही याच सुमारास सर्दीची लागण झाली.)

मात्र 'साजन'चं संगीत 'कोंफिडंट' होतं यात शंकाच नाही. 'दोन ठोकळे आणि एक सुंदरी' असं त्या चित्रपटाचं वर्णन कमलाकर नाडकर्णींनी म. टा. त केलं होतं. पण नदीम-श्रवणनी त्या चित्रपटात काय काय केलं हे खरं बघण्यासारखं आहे. 'देखा है पहली बार' मध्ये अलका याज्ञिकला आणून अनुराधा पौडवालच्या गाण्यांची संख्या कमी केली हे काय कमी कौतुकास्पद आहे? (ती कायम रेफ्रिजिरेटरमधे बसून गायची असं कणेकरांनी म्हटल्याचं आठवतं.) एस. पी. बालसुब्रमण्यम सारख्या चांगल्या गायकालाही किती कमाल रडवता येतं हेही त्यांनी दाखवून दिलं (उदा. 'पहली बार मिले हैं' किंवा 'देख के यूं मुझे तेरा'). मात्र त्यांचं खरं वेगळेपण दिसतं ते 'बहोत प्यार करते है तुमको सनम' या गाण्यातून. मुखडा शब्दांसकट 'बहोत खूबसूरत है मेरा सनम' या मेहदी हसनसाहेबांच्या गाण्याची आठवण करून देतो. फक्त मेहदी हसनसाहेबांच्या गाण्यात वापरलेला शुद्ध निषाद दरबारीत बसत नसल्यामुळे नदीम-श्रवणनी वगळला! केवढी ही जाणकारी! .... पण, थांबा. पुढे अंतरा ऐकताना तर - 'सागर की बाहों में मौजे हैं जितनी' आणि 'ये क्या बात है आज की चांदनी में' या ओळींमधलं साम्य बघा. अनुकरण करतानाही राग (मिश्र किरवाणीचा दरबारी) आणि ताल (दादऱ्याचा केरवा) दोन्ही कसे बदलता येतात याचा हा एक उत्तम धडा आहे असं आम्हांला वाटतं. शिवाय, शुद्ध गंधार वापरून 'आम्हांलाही मिश्र दरबारी करता येतो' हे त्यांनी दाखवून दिलं. केवढी ही प्रतिभा! केवढं हे वेगळेपण! आणि ह्या सगळ्यांच्या वरताण एकमेव 'ओरिजिनॅलिटी' - जी अभ्यास केल्याशिवाय सहजासहजी दिसत नाही ती - म्हणजे समीर यांच्या शब्दांतल्या अंतऱ्यांतल्या शेवटच्या ओळी 'के ये बेकरारी ना अब होगी कम'!

अर्थात, ही प्रतिभा त्यांनी 'तू मेरी जिंदगी है' या गाण्याच्या मुखड्यातही दाखवली होती. मूळ मेहदी हसनसाहेबांच्या याच गाण्यातला 'बंदगी' हा शब्द बदलून तिथे 'आशिकी' घालून त्यांनी पूर्ण गाण्याचा कायापालट केला.

आपलं कुणी अनुकरण करायला लागलं की आपण महान आहोत हे समजावं. अन्नू  मलिक यांना यांच गाण्यांमधून प्रेरणा मिळाली असावी. त्यांनी देशाची सीमा ओलांडण्याचेही कष्ट घेतले नाहीत. आपल्याच जगजीतसिंग साहेबांची 'देर लगी आने में तुमको' ही गझल त्यांनी आपल्या गीतावळ्यात (अशा शब्द आहे की नाही माहिती नाही; पण ही आमची ओरिजिनॅलिटी आहे) समाविष्ट केली!

'तेरी उम्मीद तेरा इंतजार' मधला परमेश्वरी, 'सोचेंगे तुम्हे प्यार', मधला मारूबिहाग असे नंतर काही तुषार अंगावर आले खरे; पण तोपर्यंत कुमार सानूंची सर्दीही फारच वाढली होती आणि गाण्यांमधलं 'सामिर्य' देखील (हा साम्य आणि साधर्म्य यांच्यामधला शब्द आहे - पुनः एकदा आमची ओरिजिनॅलिटी). आमच्या बंधूंचं मत प्रत्ययकारी होऊ लागलं.

मग नदीम-श्रवण यांनी 'परदेस' हा प्रयोग केला. सोनू निगमसारख्या चांगल्या गायकालाही किती कमाल रडवता येतं हे त्यांनी (पुनः एकदा) दाखवून दिलं. अर्थात, आमच्या मते या चित्रपटातलं एकच 'दो दिल' हे कुमार सानुनासिक (अभ्यासूंना हा समास सोडवायची संधी आहे) गीत वगळता बाकी संगीत हे घईंचं असावं. कारण त्यातून नदीम-श्रवणच दिसत नाहीत. याउलट 'तेरी पनाह में हमें रखना' या भजनातूनही ते कसे स्पष्ट दिसतात!

'साजन चले ससुराल' या चित्रपटातल्या 'दिल-जान-जिगर तुझपे निसार किया है' या गाण्याचा आवर्जून उल्लेख करायला हवा. असंबद्धता (असा शब्द बहुधा मराठीत असावा) हा या गाण्याचा स्थायीभाव आहे. पण ते गोविंदावर चित्रित झाल्यामुळे सगळं कसं अगदी सुसंबद्ध वाटतं!

यानंतर काही काळ त्यांना उदित नारायण हा चांगला गायक आहे हा साक्षात्कार झाला असावा. कारण 'परदेसी' पासून ते 'धडकन' पर्यंत त्यांनी आपली प्रमुख गाणी उदित नारायण यांना दिली. श्री. नारायण हे रडू शकत नाहीत किंवा त्यांना सर्दीही फारशी होत नाही, हे बहुधा त्यांच्या लक्षात आलं असावं. मधल्या काळात त्यांनी विनोद राठोड (हे श्रवणचे बंधू) आणि अभिजीत (हे नदीमचे कुणी नाहीत) यांनाही संधी दिली होती. तसंच, जरी प्रत्येक आल्बमवर स्वतःची छबी छापून घेत असले तरी, आशा भोसलेकडून 'चेहेरा क्या देखते हो' हे गाणंही गाऊन घेतलं होतं!

अलीकडेच नदीम यांनी 'इश्क फॉरेव्हर' या चित्रपटाला संगीत दिलं....कुणाचंच संगीत फॉरेव्हर राहत नाही हे यातून 'बिलकुल' सिद्ध होतं.

मात्र हल्लीच स्टॅफोर्डला (इंग्लंड) एका बांग्लादेशी इंडियन(!) रेस्टॉरंटमध्ये गेलो होतो. त्याचं नाव 'मेला'. जेवण चांगलं होतं आणि आम्ही अजून जिवंत आहोत हेही जाता जाता सांगायला हरकत नाही. त्यांनी बहुधा 'उदित नारायण सिंग्स फॉर नदीम श्रवण' अशी प्लेलिस्टच लावली असावी. वास्तविक 'मेला' या खाद्यगृहात अन्नू मलिकची गाणी जास्त शोभली असती. असो. पहिलंच गाणं 'दिल का रिश्ता बडा ही प्यारा है' हे 'दिल में इक लहर' उठवून गेलं. (अक्षरशः - कारण चाल जवळ-जवळ तशीच होती. फक्त तिचं पूर्णतः नदीम-श्रवणायझेशन झालं होतं आणि शिवाय तिच्यावर समीरच्या शब्दांचे संस्कार झालेले होते.) 'प्यारा' ऐकूनच आम्ही मनात 'सारा', 'हमारा', 'पुकारा' अशा भेंड्या लावून टाकल्या. ('मेला'मध्ये आलू भेंडी चांगली मिळते - तीच खात होतो.) मोक्ष मोक्ष म्हणजे तरी दुसरं काय असतं?

असाच समीर 'जो मेरी रुहको चैन दे प्यार दे' या गाण्यात 'मैने तनहा कभी जो लिखी थी वही शायरी बन गए हो तुम, जिंदगी बन गए हो तुम' हे लिहून जातो... आपणच वाढवलेल्या आणि न पूर्ण झालेल्या अपेक्षांबद्दल आपल्यालाच वाईट वाटत राहतं...  जाऊ द्या.

नदीम-श्रवणच्या संगीतातलं थोडं संगीत 'श्रवणीय' आहे आणि बाकींत नुसताच 'नदीमी कावा' आहे असं आपण समजूया. आता त्यांच्या या गाण्यांनी चित्रपट-संगीतात एक वेगळा कालखंड तयार केला की त्याचा काल खंडित केला हे ज्याचं त्यानं ठरवावं! काय?

- कुमार जावडेकर

Saturday, 5 March 2016

शब्द... माझ्यासाठी

मुक्तक:

होऊ नकोस तू उदास माझ्यासाठी
तू एकदा अजून हास माझ्यासाठी
मी राहतो इथे, तुझ्याच अवती-भवती
घडतो तुला तरी प्रवास माझ्यासाठी!

गजलः

फिरतात शब्द आसपास माझ्यासाठी
हसतात शब्द दिलखुलास माझ्यासाठी!

पत्रामधून ते दुरून येती येथे...
करतात शब्दही प्रवास माझ्यासाठी

वाहून आणती जुन्या स्मृतींचे ओझे
करतात शब्द हे कशास माझ्यासाठी?

होतात कोरडे, कठोर ते वरपांगी
जपतात शब्द पण मिठास माझ्यासाठी

मी खोल अंतरी उदास असतो तेव्हा
असतात शब्दही उदास माझ्यासाठी

होताच सांजवेळ ओसरीवर माझ्या
जमतात शब्दविहग खास माझ्यासाठी!

- कुमार जावडेकर

Tuesday, 29 December 2015

बटाट्याची चाळ, बाजीराव आणि मस्तानी

चाळकऱ्यांनी एकजुटीने 'बाजीराव मस्तानी' पाहायला जाण्याच्या घटनेची तुलना फक्त मराठ्यांनी अटकेपार झेंडे लावण्याच्या बातमीशीच होऊ शकते. भन्साळी यांनी चित्रपट बनवायला एका तपाहून अधिक वेळ घेतला; पण तो एकत्रितपणे बघण्यासाठी चाळकऱ्यांना जी  तपश्चर्या करायला लागली तीही काही कमी नव्हती. अनेकांचा अनेक दिवस हे खरं होईल यावरच विश्वास बसत नव्हता. झालंच तरी सर्व संकटांमधून पार होऊन ती वेळ येईपर्यंत हा चित्रपट डब्यात गेला असेल आणि त्यांना भन्साळी यांनी काढलेला दुसऱ्या बाजीरावाच्या प्रेमलीलांवरचा 'सिक्वल' बघायला लागेल अशी शंका  ते व्यक्त करत होते. (अटकेपार मराठे बाजीरावानंतरच गेले होते, हा 'तप'शील त्यांना ठाऊक होता. ) या उलट काही आशावादी जण, एका बायकोशी लग्न करण्याच्या गोष्टीवर काढलेला 'दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे' हा चित्रपट जर जवळच्याच 'मराठा मंदिर'मध्ये वीस वर्षं चालू शकतो, तर दोन बायकांशी लग्न करणाऱ्या बाजीरावावरचा चित्रपट चाळीस वर्षं का चालू नये, असा युक्तिवाद करत होते. (आमच्या नोंदींप्रमाणे २०१५ साली झालेला बटाट्याच्या चाळीतला हा २०१५ वा सामुदायिक वाद. बाकी चाळींतल्या खोल्या-खोल्यांमधून होत असलेले कौंटुंबिक वाद, प्रतिवाद, आणि त्यांतून निर्विवादपणे उरणारे अपवादात्मक संवाद निराळे.)

बाबूकाका खरे या मोहिमेत सर्वांत आघाडीवर होते. त्यांचं इतिहासप्रेम चाळीत 'मशहूर' होतंच आणि आता हा चित्रपटाला जायचा विचारही त्यांच्यामुळेच चाळीत 'पिंगा' घालायला लागला. बाजीरावाचा इतिहास फक्त मराठी माणसांनाच माहिती असतो, तो आता जगासमोर एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर येतो आहे याचाच त्यांना आधी नशा चढला होता. पण येणाऱ्या प्रतिसादांवरून त्यांना ह्याचं अतीव दुःख झालं की त्यांचं ऐकणाऱ्या बहुतेक मराठी माणसांनाही तो माहिती नव्हता!

त्यांना कुशाभाऊ साथीदार म्हणून मिळाले. त्यांनी 'मस्तानीचा बाजीराव'मध्ये चिमाजीचं काम केलं होतं.स्वतःच्या संवादांबरोबरच बाजीरावाचेही संवाद म्हणून त्यांनी फक्त मस्तानीची अटकच नाही, तर बाजीरावाची बोलतीसुद्धा बंद केली होती!

द्वारकानाथ गुप्त्यांना बाजीप्रभू आणि मुरारबाजींबद्दल विशेष प्रेम ('कायस्थाचं इमान आहे'!). हा बाजी वेगळा हे कळेपर्यंत तेही होकार देऊन बसले!

मात्र खरी उत्साहाची लाट आली ती म्हाळसाकांत पोंबुर्पेकरामुळे. अजूनही अविवाहित असलेल्या पोंबुर्पेकरासाठी ही कथा प्रेरणादायी होती. 'चाळकऱ्यांनो, इतिहासापासून शिका' या अग्रलेखानं त्यानं चित्रपटाला चाळीचं वऱ्हाड न्यायची पहिली लेखी मागणी केली...जनोबा रेग्यांचे 'बाजीराव मेलो आसतलो' हे (अनुभवाचे? ) बोल डावलून! अर्थातच आचार्य बाबा बर्व्यांनी कुणीही न सांगता या चळवळीचं अध्यक्षस्थान पटकावलं.

पोंबुर्पेकराची मागणी, पुरुषांनी आवाहन आणि बायकांनी आव्हान म्हणून स्वीकारली. बायकांची चित्रपटाला जाण्यासाठी वेशभूषास्पर्धा स्पर्धा सुरू झाली. प्रत्येकीला या समारंभासाठी 'ट्रेलर'मध्ये बधितलेल्या रंगांच्या साड्या आणि दागिने आधी विकत आणायचे होते. शिवाय नटून थटून निघेपर्यंत इंटर्वल होईल की काय अशी 'रास्त भीती' (म्हणजे 'धास्ती' का रे भाऊ? ) पुरुषांना होतीच. तर काही बायकांनी इंटर्वलला साड्या आणि दागिने बदलायची तयारीही केली होती.

याच्या अगदी उलटही काही बायका होत्याच. पावशेकाकूंनी, "ती मस्तानी बाजीरावाला नॉनव्हेज खायला देत होती... हे का बघायला जायचं?" असं विचारलं. त्यावर काशिनाथ नाडकर्ण्यांनी, "छे! छे! बाजीराव असा नव्हेच. काय समजलेत? आमच्या कोकणातला होता तो, " असं उत्तर दिलं आणि त्याला कोचरेकर मास्तरांनी, "बरोबर आहे, तो फक्त कणसं खाऊन लढायचा" असा दुजोरा दिला! त्यांना 'बाजीराव तो वीरच मोठा, कणसे खाउन लढला पठ्ठा' ही शालेय कविता तेवढी पाठ होती.

कोचरेकर मास्तरांना पूर्वीचा भ्रमणमंडळाचा अनुभव होता...ते रात्री नऊच्या खेळाची तिकिटं काढून आले आणि "सहाचा आहे" असं सोकरजींनाना त्रिलोकेकरांना म्हणाले

"सहाची काय रे... आता आल्यावर माझी बायडी चिकन बिर्याणी काय रात्री दहाला करेल, यू इडियट?" नाना उखडले, "बघू ती तिकिटं?"

आपलं कधी नव्हे ते बोललेलं खोटं उघडकीला येईल असं मास्तरांना वाटलं; पण त्रिलोकेकरांनी चष्मा न लावता इंग्रजी नऊ हे उलट्या सहासारखे वाचले आणि ती थाप पचून गेली.  प्रत्यक्ष चित्रपटाला जायच्या दिवशी मात्र बाबलीबाईंच्या तयारीचा उत्साह (की उजेड? ) बघून याच सोकरजीनानांनी कोचरेकर मास्तरांच्या पाठीत थाप मारली आणि त्यांच्या दूरदृष्टीचं कौतुक केलं.

एच. मंगेशरावांचा या चित्रपटाची जाहिरात करण्यात प्रथम क्रमांक होता. चाळीच्या प्रत्येक खोलीतून चित्रपटाची गाणी कानी पडत होतीच; पण मंगेशरावांच्या खोलीतून ती त्यांच्या हार्मोनियमवरून, वरदाबाईंच्या आवाजातून आणि त्यांच्या इतरांशी चाललेल्या संवादांतूनही ऐकू येत होती. 

"मंगेशराव, ते 'पिंगा ग' आणि 'डोला रे' गाणी किती सेम वाटतात ना?" एकानं विचारलं.

"नो!" मंगेशरावांना राग आला, "ते दोन राग वेगळे आहेत."

"आणि ते 'अलबेला सजन आयो रे' हे 'हम दिल दे चुके सनम' मधलंच गाणं पुनः घेतलं आहे!" दुसऱ्यानं टिप्पणी केली.

"नो! ते दोन्ही राग एकदम ऑप्पोझिट आहेत." मंगेशराव पुनः रागावले. अर्थात वरदाबाईंच्या गाण्यावरून मंडळींना त्या पहिल्या रागात म्हणतायत की दुसऱ्या हे कळत नव्हतं हा भाग वेगळा!

शेवटी तो रविवार उजाडला. चित्रपटगृहात येण्यासाठी मंडळींनी बी. ई. एस. टी. ची बस पकडली. बसमध्ये चाळकऱ्यांनी शिरून, धक्केबुक्के करून जागा पटकावेपर्यंत उतरायची वेळ झाली होती. पण इथेच पुढच्या नाटकाची नांदी झाली. मास्तरांनी जरी तिकिटं आणली होती, तरी कुणाला कुठली खुर्ची हे काही त्यावर लिहिलेलं नव्हतं. त्यामुळे चित्रपटगृहात शिरताच 'मला कॉर्नर', 'मला मिडल कॉर्नर', 'मला शेवटची रांग' वगैरे मागण्या सुरू झाल्या. आचार्य बाबा बर्व्यांनी गुपचुप आपलं सर्वांत मौक्याच्या जागेवरचं - शेवटच्या रांगेतलं मधलं, जिथे समोर कुठलाही अडथळा नव्हता असं - स्थान पटकावलं. अर्थात बराच वेळ त्यांना समोर काहीच दिसत नव्हतं आणि चाळकरी उभा सत्याग्रह तर करत नाहीयेत ना असा विचार त्यांच्या मनात यायला लागला. 'चित्रपट काय आपण कुठूनही पाहू शकतो' असं ते आपलं स्थान न सोडता सांगू लागले. तेवढ्यातच सोकरजीनानांनी बाबांच्या शेजारच्या खुर्चीवर येऊन, पुढील तीन रांगांना (या तिन्ही चाळीसाठीच होत्या) ऐकू जाईल या आवाजात 'साला डिसिप्लीन नाही आपल्या लोकांत' असं म्हटलं. त्यामुळे मंडळी पुढे बघण्याऐवजी आता उभ्या उभ्याच मागे वळली. 'शब्द मागे घ्या'. 'आम्हीसुद्धा तेवढेच पैसे भरले आहेत, मग ह्यांनाच कॉर्नरची सीट का? ' वगैरे ओरडा सुरू झाला. परिस्थिती हाताबाहेर जाईल असं वाटत असताना अचानक राष्ट्रगीत सुरू झालं आणि जरा शांतता पसरली. 'जरा प्लीज बसून घ्या हं, चित्रपट सुरू होतोय' हे बाबांचं त्यानंतरचं वाक्य दिवे विझण्याच्या समेवर मंडळींच्या कानी पडलं आणि शेवटी त्यांनी बैठक मारली.

बाबांच्या शेजारी सोकरजीनाना, अण्णा पावशे, द्वारकानाथ गुप्ते, तर दुसऱ्या बाजूला कोचरेकर मास्तर, जनोबा रेगे, राघूनाना, भाईसाहेब चौबळ आणि इतर पुरुष मंडळी होती. त्यांच्या समोरच्या रांगेत मधल्या कोपऱ्यात वरदाबाई, त्यांच्या शेजारी एच. मंगेशराव, पलीकडे काशिनाथ नाडकर्ण्याचा मुलगा, मग स्वतः नाडकर्णी आणि इतर मंडळी. तर त्याच रांगेच्या दुसऱ्या बाजूला बाबलीबाई (दोन खुर्च्यांवर -मधू चौबळ आणि सरोज गुप्ते हे न आल्याचं मंडळींच्या उशिराच लक्षात आलं!), पावशेकाकू आणि इतर बायका. पुढच्या रांगेत पोंबुर्पेकर, कुशाभाऊ, बाबूकाका, इतर मुलं आणि तरुण मंडळी यांचा समावेश होता. मुलांच्या हातात पॉपकॉर्न आणि ते सांडण्याचा परवाना असं दोन्ही असल्यामुळे त्या आघाडीवर अनपेक्षित शांतता होती.

प्रत्यक्ष चित्रपट मात्र सर्वांनी अशाच शांततेत बघितला - फक्त मंगेशरावांनी गाणी चालू झाल्यावर केलेल्या हातवाऱ्यांचा आणि खुर्चीच्या हातावर धरलेल्या तालाचा आणि वरदाबाईंनी दिलेल्या कोरसचा अपवाद वगळता. मध्यंतरानंतर बायकांच्या डोळे पुसण्याचा आवाज तेवढा त्यात सामील झाला. सुरुवातीचा 'डिस्क्लेमर' वाचूनही बाबूकाकांचा मात्र चित्रपट बघताना उत्साह हळू हळू मावळत होता.वास्तविक, आधी ऐकलेल्या चित्रपटावरच्या टीकेला झुगारून त्यांनी मोठ्या अपेक्षेनं चाळीला इथपर्यंत आणलं होतं. पण आता आजारी काशीबाईला मस्तानीच्या तोडीची सुंदरा झालेलं बघून, युद्धापेक्षा प्रेमप्रसंगच लांबलेले बघून आणि इतर शाहीरांनी पोवाडा गाण्याऐवजी बाजीरावालाच 'मल्हारी'वर नाचायला लावलेलं बघून त्यांना गलबलून आलं. हे गाणं आधी कुणीच ऐकलं नव्हतं. बाबूकाका 'अहो हे खरं नाहीये हो' असं सांगण्याचा प्रयत्न करत होते; पण ते कुणी ऐकत नव्हतं. कुशाभाऊ संवादांनीच चीत झाले होते. पोंबुर्पेकराचे दोन डोळे दोन सुंदऱ्यांवर एकाच वेळी (तिरळेपणाचा फायदा घेऊन) खिळलेले होते. मुलांनाही हत्तीपेक्षा उंच उड्या मारणारा आणि एकटाच अनेकांशी लढणारा 'सुपरमॅन' बाजीराव आवडला होता. चित्रपट आवडल्याच्या आवेशात मंडळी परत आली. आता बाबूकाकाच त्या कोलाहलात एकटे पडले होते.

परत आल्यावर ते जेवलेच नाहीत. झोपेत त्यांनी स्वप्न बघितलं ते असं -

बटाट्याच्या चाळीचं सांस्कृतिक मंडळ 'बाजीराव मस्तानी' बघण्यासाठी चाळीतून निघालं; पण काळी निशाणं घेऊन त्यांना सांडग्यांच्या चाळीतल्या मंडळींनी घेराव घातला. त्यातले प्रमुख स्वतः दादासाहेब सांडगे यांनी 'तुम्हांला खरा इतिहास बघायचा असला तर आमच्या चाळीनं केलेलं संशोधन पाहा' असा आदेश चाळकऱ्यांना दिला. जुन्या शिवाजीजी आणि अफझुलखानजी यांच्या मावळी विरुद्ध यवनी पद्धतीनं करायच्या भातशेतीवरच्या मतभेदांचा अहिंसात्मक इतिहास बाबूकाकांना आठवत असल्यामुळे त्यांनी पुनः तशा प्रसंगाला जायला विरोध करत केला. पण त्यांना न जुमानता दादासाहेब त्यांना आणि इतर सांस्कृतिक मंडळाच्या सभासंदांना खेचून सांडग्यांच्या चाळीत घेऊन गेले. तिथे त्यांच्यासमोर खऱ्या बाजीराव-मस्तानीच्या इतिहासाचं वाचन करण्यात आलं ...

"बाजीराव हे आपल्या हिंदवी स्वराज्य कंपनीची आर्थिक भरभराट कशी करावी याचा सतत विचार करीत असत. त्यांनी आपला कणसांचा व्यापार दिल्लीपर्यंत नेला. तिथल्या मक्याच्या रोट्यांमध्येही महाराष्ट्रातल्याच कणसांच्या दाण्यांचं पीठ वापरलं जाऊ लागलं. ते पाहून बाजीरावांना असं वाटलं की आपण रोटीचाही व्यवहार करायला हवा.

याचवेळी बुंदेलखंडाचे राजे छत्रसाल यांनी रोटी-बेटी व्यवहारासाठी बाजीरावांना आपल्याकडे बोलावलं. छत्रसाल राजे आणि छत्रपती शिवराय यांचा पूर्वीच आर्थिक सामंजस्याचा करार झालेला होता.  त्यालाच स्मरून त्यांनी बाजीरावांना आपली बेटी मस्तानी दिली आणि झाशी इथल्या रोटीच्या व्यापाराचे एक्स्लुजिव्ह राइटस दिले."

"पण मग बाजीराव अकाली का मरण पावले? आणि मस्तानीला अटक का करण्यात आली? "

"ते आहे ना पुढे. नादिरशहा हे इराणमधली कणसं विकण्यासाठी दिल्लीत येत असल्याची बातमी आल्यामुळे त्या आधीच आपली विक्री व्हावी म्हणून बाजीराव आपला नवीन माल घेऊन नर्मदेपर्यंत आले. दुर्दैवानं सगळा माल नर्मदेत पडला. तो वाचवण्यासाठी श्रीमंतांनी स्वतः नर्मदेत उडी घेतली. पण यामुळे झालेल्या अतिश्रमामुळे आणि ज्वरामुळे त्यांचं निधन झालं. "

"आणि मस्तानी? "

"बाजीराव आपल्या महाराष्ट्रातल्या धंद्याची पॉवर ऑफ ऍटॉर्नी मस्तानीला देतील अशी त्यांची पत्नी काशीबाई, बंधू चिमाजी आप्पा आणि पुत्र नानासाहेब यांना भीती वाटत होती. म्हणून... "

"अहो हे खरं नाहीये हो!" बाबूकाका कळवळून ओरडले.

"कोण म्हणतो? हाच खरा सहिष्णू आणि अर्थपूर्ण इतिहास आहे. आजच्या 'सबका साथ, सबका विकास' या तत्त्वाला धरून! " सांडगे गरजले, "पुराव्यानं शाबित करेन!  ही पाहा मूळ बखर..."

"ही कुठली भाषा? लिपीही देवनागरी दिसत नाहीये. "

"नाहीच आहे मुळी. ही 'मोदी' लिपी आहे; पूर्वीच्या काळी तिला 'मोडी' म्हणत असत. "

दुसऱ्या दिवशी सकाळी बाबूकाकांना अनेक चाळकऱ्यांनी झोपेतून उठवलं. त्यावेळी ते 'अहो हे खरं नाहीये हो! ' एवढंच झोपेत कळवळून ओरडत होते.

- कुमार जावडेकर